ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΗ ΣΕΛΙΔΑ

 


 

Λόφος Αρδηττού (μέρος Β')

 

 

Το Παναθηναϊκό Στάδιο, περιβαλλόμενο

από τα πεύκα του λόφου του Αρδηττού.

 

(Οι φωτογραφίες και τα περισσότερα στοιχεία για τα όσα ακολουθούν προέρχονται από το θαυμάσιο βιβλίο του Κοσμά Τσολάκου "Η Ιστορία της Αθήνας του Ποταμού Ιλισσού και των Γύρω Περιοχών του" -ΒΛΕΠΕ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ- καθώς και από το "Νεότερο Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό Ηλίου")

 

Κατά την αρχαιότητα, η λοφώδης περιοχή γύρω από το στάδιο ονομαζόταν "Ελικών" αρχικά, και "Άγραι" από μια εποχή και έπειτα, λόγω του ομώνυμου αρχαίου Δήμου που βρισκόταν εκεί. Ο λόφος του Αρδηττού, ύψους 233 μέτρων από την επιφάνεια της θάλασσας, πήρε το όνομα του προς τιμήν του αρχαίου φιλοσόφου, λόγιου και φιλειρηνιστή "Αρδήττη", που με τους συναινετικούς του λόγους είχε καταφέρει να κατασιγάσει τις διχόνοιες μεταξύ των Αθηναίων της εποχής του. Κάτω από το λόφο αυτό, οι Αθηναίοι δικαστές μετά την εκλογή τους έδιναν στο όνομα του Δία, του Απόλλωνα και της Δήμητρας τον λεγόμενο "Ηλιαστικό Όρκο", με τον οποίο ορκίζονταν να κρίνουν σύμφωνα με το νόμο και τη δικαιοσύνη.

 

Στο ίδιο σημείο όπου σήμερα βρίσκεται το Καλλιμάρμαρο Στάδιο, βρισκόταν και το αρχαίο Παναθηναϊκό Στάδιο, το οποίο είχε κατασκευαστεί από τον Λυκούργο το 330-329 π.Χ. για την τέλεση εκεί των αθλητικών αγώνων των Μεγάλων Παναθηναίων. Ο Ηρώδης ο Αττικός ανακαίνισε το αρχαίο στάδιο γύρω στο 140 μ.Χ., επενδύοντας το με λευκό πεντελικό μάρμαρο, ενώ στην κορυφή του λόφου του Αρδηττού ανέγειρε ναό αφιερωμένο στη θεά Τύχη (υπολείμματα από τα θεμέλια του ναού αυτού διατηρούνται ως σήμερα) και έστησε ξακουστό την εποχή εκείνη χρυσελεφάντινο άγαλμα αυτής. Στο αμέσως αριστερά του σταδίου τμήμα του Αρδηττού υπάρχει ακόμα ο τάφος του Ηρώδη του Αττικού, ο οποίος τάφηκε εκεί το 179 μ.Χ. (η ομώνυμη οδός που περνάει μπροστά από το μέγαρο Μαξίμου και καταλήγει μπροστά στο στάδιο χρωστάει την ονομασία της σε αυτό ακριβώς το γεγονός). Το στάδιο του Ηρώδη του Αττικού καταστράφηκε σταδιακά στο διάβα των αιώνων από διάφορους κατακτητές που ξήλωναν τα μάρμαρα του για να τα χρησιμοποιήσουν στην παρασκευή ασβέστη. Το σημερινό στάδιο κατασκευάστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, δωρεά του μεγάλου ευεργέτη Γεωργίου Αβέρωφ, για την τέλεση εκεί των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων το 1896.

 

Μπροστά από το λόφο του Αρδηττού και το Παναθηναϊκό Στάδιο, κατά μήκος περίπου της σημερινής Λεωφόρου Βασιλέως Κωνσταντίνου, κυλούσε ο ιεροποιημένος από τους αρχαίους Αθηναίους ποταμός Ιλισσός, που πήγαζε από τη δυτική πλευρά του Υμηττού. Ο Ιλισσός ποταμός λατρευόταν κατά την αρχαιότητα ως θεός.

 

Αρχαίο διάταγμα που απαγόρευε τις εργασίες

βυρσοδεψίας (πλύσιμο των δερμάτων) στον Ιλισσό.

 

Στις παρυφές του Αρδηττού, δεξιά του σταδίου και δίπλα στον Ιλισσό, υπήρχε ναός αφιερωμένος στον Πάνα, τον Αχελώο και τις Νύμφες, ενώ αργότερα, κατά τη ρωμαϊκή εποχή, κατασκευάστηκε μπροστά ακριβώς από το στάδιο γέφυρα που ένωνε τις δύο όχθες του ποταμού (πιθανώς στη θέση άλλης, παλαιότερης γέφυρας, που θα πρέπει να είχε κατασκευαστεί συγχρόνως με το αρχαίο Παναθηναϊκό Στάδιο).

 

Η ρωμαική γέφυρα που υπήρχε κάποτε κτισμένη μπροστά από το στάδιο.

 

Την τρίτοξη αυτή γέφυρα, μαζί με πολλά άλλα πανέμορφα αρχαία μνημεία, κατέστρεψε γύρω στο 1778 ο Τούρκος διοικητής της Αθήνας Χατζή Αλή Χασεκή, ένας από τους πιο μοχθηρούς και τυρανικούς δυνάστες που πέρασαν ποτέ από την πόλη, προκειμένου να χρησιμοποιήσει τα δομικά υλικά για την κατασκευή τείχους (δολοφονήθηκε και αποκεφαλίστηκε μερικά χρόνια αργότερα στην Κω, από άνδρες του ίδιου του Σουλτάνου).

  

Στην κορυφή του αμέσως δεξιότερα (όπως κοιτάμε από τη Βασιλέως Κωνσταντίνου) του Αρδηττού λόφο, το λόφο του "Μετς" όπως ονομάζεται σήμερα, δέσποζε ο ναός του "Ελικώνος Ποσειδώνα" (εξ ου και η αρχαιότερη ονομασία της περιοχής), ενώ λίγο πιο κάτω στον ίδιο λόφο βρισκόταν ο ναός της "Αγροτέρας Αρτέμιδος", κτισμένος από πεντελικό μάρμαρο. Υπήρχε άγαλμα της θεάς, ενώ παράλληλα, στον ίδιο χώρο λατρεύονταν και η Δήμητρα, καθώς και η κόρη της Περσεφόνη. Ο ναός αυτός γνώρισε μεγάλη δόξα και έδωσε τη μεταγενέστερη ονομασία της περιοχής (Άγραι). Εκεί δε ήταν και ο τόπος τέλεσης των επονομαζόμενων "Μικρών" Ελευσίνιων Μυστηρίων, κατά τις αρχές κάθε Άνοιξης.

 

Την ονομασία "Μετς" την έδωσαν οι Βαυαροί, που αποκαλούσαν έτσι, αρχικά μεν το γερμανικής ιδιοκτησίας ζυθεστιατόριο"Φιξ" που βρισκόταν εκεί, έπειτα δε ολόκληρη την περιοχή. Το "Μετς" είναι πόλη της Γαλλίας, στην οποία οι Γερμανοί είχαν καταγάγει περιφανή νίκη επί των Γάλλων.

 

Λίγο πιο κάτω, αμέσως δεξιά της Βασιλέως Κωνσταντίνου και δίπλα στο σημείο όπου σήμερα βρίσκεται το εκκλησάκι της Αγίας Φωτεινής, υπήρχε μια σπηλιά που, σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, κατά την Πελασγική εποχή θα πρέπει να είχε χρησιμοποιηθεί ως κατοικία. Η σπηλιά αυτή ονομαζόταν (και ονομάζεται) "σπήλαιο του Πανός" επειδή στη δεξιά κάθετη πλευρά της υπήρχε σκαλισμένη η μορφή του Πάνα.

 

Η περιοχή του σπηλαίου του Πανός σε φωτογραφία του 1948

 

Η σκαλισμένη μορφή του Πάνα,

όπως αποτυπώνεται σε παλιά φωτογραφία.

 

Το σπήλαιο του Πανός διατηρείται μέχρι σήμερα, η σκαλισμένη όμως μορφή του Πάνα, πρακτικά, δε διακρίνεται πλέον. Καταστράφηκε από την ατμοσφαιρική ρύπανση που επέφερε τη διάβρωση του βράχου, αφού κανείς «αρμόδιος» δεν ενδιαφέρθηκε να λάβει, στοιχειώδη έστω, μέτρα προστασίας του κατά τις προηγούμενες δεκαετίες.

 

Στο σημείο, τώρα, όπου σήμερα στέκει το εκκλησάκι της Αγίας Φωτεινής, βρισκόταν κτισμένος κατά την αρχαιότητα ναός, αφιερωμένος στη θεά Εκάτη. Και είναι μια ενδιαφέρουσα -φαινομενική μόνο, βέβαια- αντίθεση το γεγονός ότι στο ίδιο κομμάτι γης όπου επί αιώνες λατρευόταν η Εκάτη, η κατεξοχήν αρχαία θεότητα του σκότους και της νύχτας, ανεγέρθηκε κατά τα τέλη του 19ου αιώνα η λευκή εκκλησία που τιμάται στο όνομα μιας Αγίας, «Φωτεινής» πλέον.

 

Μερικά ακόμα, πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία για το λατρευτικό παρελθόν της ευρύτερης περιοχής παρατίθενται εδώ.

 

Τα όσα είπαμε ως εδώ, μαζί με κάποια επιπρόσθετα στοιχεία, αντιστοιχούνται τοπογραφικά στον παρακάτω χάρτη:

 

(ΒΛΕΠΕ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ)

 

Ας κάνουμε, όμως, τώρα ένα μεγάλο άλμα στο χρόνο, και ας «προσγειωθούμε» σε μία εποχή, όχι και τόσο μακρινή από τη δική μας.

 

Βρισκόμαστε στα μέσα του 19ου αιώνα. Η Αττική έχει πια απελευθερωθεί από τους Τούρκους, ενώ η Αθήνα, αν και πρωτεύουσα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους (πήρε τη σκυτάλη από το Ναύπλιο το 1834), με τα σημερινά δεδομένα, δεν αντιστοιχεί παρά σε μια μικρή πολίχνη.

 

Εκείνα τα χρόνια, στο γυμνό σχεδόν από δέντρα λόφο του Αρδηττού έστεκε ένας μοναχικός ανεμόμυλος.

 

Φωτογραφία τραβηγμένη το 1862. Διακρίνεται ο ανεμόμυλος του Αρδηττού

ανάμεσα στις δύο κολώνες του ναού του Ολυμπίου Διός, καθώς επίσης και

η κολώνα του ναού που είχε καταπέσει δέκα χρόνια νωρίτερα (περισσότερα

σε σχέση με την πτώση της κολώνας αυτής: γέννηση Δ. Γρ. Καμπούρογλου).

 

Ο Ιλισσός εξακολουθούσε, ακόμα τότε, να κυλά μπροστά από τις υπώρειες του λόφου, όπως το έκανε επί χιλιάδες χρόνια, αν και πλέον, ενώ τον χειμώνα είχε πολλά και ορμητικά νερά, το καλοκαίρι αποξηραινόταν εντελώς. Στο σημείο, μάλιστα, όπου η σημερινή Λεωφόρος Βασιλέως Κωνσταντίνου περνά μπροστά από την περιοχή του "Μετς", ο ποταμός σχημάτιζε και μικρές υδατοπτώσεις, τους "καταρράκτες του Ιλισσού", όπως τους αποκαλούσαν.

 

Οι "καταρράκτες του Ιλισσού", από φωτογραφία του 1875.

 

Να πώς περιγράφει ο Κοσμάς Δ. Τσολάκος (ΒΛΕΠΕ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ) τον τόπο και την εποχή, βασιζόμενος σε αναφορές περιηγητών:

 

 

Συνεχίζοντας τον περίπατό τους, οι περιηγητές και περνώντας μέσα από τους δρόμους της συνοικίας, άκουγαν μέσα στο σούρουπο ευχάριστα τις φωνές των παιδιών που έπαιζαν στους γύρω χωματένιους δρόμους της, ενώ δέχονταν τον ευγενή χαιρετισμό των ανθρώπων που βρίσκονταν καθισμένοι έξω από τις πόρτες των σπιτιών τους και συζητούσαν κάνοντας γειτονία. Αυτό τους έκανε να μην αισθάνονται καμία κούραση ανεβαίνοντας ως την κορυφή του λόφου που βρισκόταν ο μύλος, γιατί η απόλαυση του ανυπέρβλητου τοπίου όλης της Αθήνας που τους προσφερόταν από εκεί ψηλά ήταν θαυμάσια. Φτάνοντας στο μύλο και με το χαιρετισμό τους στην κοπέλα που καθότανε στην πόρτα του, δεχόντουσαν από το χέρι της ένα κλαράκι μυρωδάτου βασιλικού κομμένο από την γλάστρα που υπήρχε στο στρογγυλό παραθυράκι του μύλου. Ακολούθως οι περιπατητές με το βασιλικό στο χέρι, κατηφόριζαν το λοφίσκο φθάνοντας στο μπαλκόνι του ποταμού Ιλισσού, όπως έλεγαν τον δρόμο Αρδηττό, με τα τρια περήφανα κυπαρίσσια του, για να περάσουν μια από τις δύο γέφυρες που υπήρχαν στον Ιλισσό, αυτή που ήταν κάτω από το ζυθεστιατόριο ή αυτή της οδού Αναπαύσεως, για να κατευθυνθούν στο σπίτι τους, εκτός κι αν ήθελαν να επισκεφθούν κάποιο ταβερνάκι της γειτονιάς για να πιούν το κατοσταράκι τους από αγνή βαρελίσια ρετσίνα. Ταβερνάκια υπήρχαν τότε πολλά στην περιοχή, όπως του Ηλιού στην οδό Αναπαύσεως, του Πουλή στην Ευγενίου Βουλγάρεως, τα γνωστά ταβερνεία του Σερέτη, του Γκαβανού Τσολάκου, το υπόγειο του Σπάχου στην οδό Αρδηττού και της Μάρκου Μουσούρου και στην επάνω γειτονιά του Πορτ Αρθούρ, του Βορονώφ και του Βυρίνη στην οδό Αρχιμήδους.

 

 

Με το πέρασμα των δεκαετιών, η Αθήνα επεκτεινόταν όλο και περισσότερο. Σιγά-σιγά είχαν αρχίσει να αναπτύσσονται και οι πρώτες συνοικίες γύρω από τον Αρδηττό. Μια από αυτές ήταν το λεγόμενο "Βατραχονήσι", που είχε πάρει την ονομασία του από τα αμέτρητα βατράχια που ζούσαν δίπλα στις όχθες του Ιλισσού, καθώς και από το γεγονός ότι στο σημείο εκείνο ο ποταμός διχαζόταν για λίγο, δημιουργώντας έτσι μια μικρή νησίδα.

 

 

Φωτογραφία τραβηγμένη το 1900 από τη μεριά της Πλάκας. Διακρίνεται κάτω

αριστερά η πύλη του Αδριανού, ενώ στο κέντρο της φωτογραφίας φαίνεται

ο λόφος του Αρδηττού και το "Βατραχονήσι", με τον Υμηττό στο βάθος.

 

Το ένα από τα δύο σκέλη που σχημάτιζε εκεί ο Ιλισσός επιχωματώθηκε το 1897, ύστερα από μια μεγάλη πλημμύρα του ποταμού την ίδια χρονιά. Η αντίστροφη μέτρηση για τον, άλλοτε θεό, Ιλισσό είχε πλέον αρχίσει. Όσο οι κάτοικοι της Αθήνας αυξάνονταν, τόσο οι παρεμβάσεις τους στο αστικό τοπίο γίνονταν και πιο δραστικές. Αργά αλλά σταθερά, η κοίτη του ποταμού σκεπαζόταν για τις ανάγκες των νέων κατοίκων. Μέχρι το 1948 ολόκληρο το τμήμα του Ιλισσού ως το στάδιο είχε καλυφθεί, ενώ ως το 1962 το τμήμα μεταξύ σταδίου και Λεωφόρου Συγγρού επιχωματώθηκε και αυτό. Τέλος εποχής για τον ποταμό, αλλά και για την αρχαία πόλη, που έδινε πλέον τη θέση της σε μια καινούρια -αλλά, πάντως, εξίσου μαγική με τον τρόπο της- μεγαλούπολη.

 

Η κοίτη του Ιλισσού πριν από την κάλυψη του,

μπροστά από το κολυμβητήριο.

 

Τμήμα του Ιλισσού κοντά στην οδό Ερατοσθένους, από φωτογραφία του 1940.

 

Αυτά, ως μια επί τροχάδην ιστορική αναδρομή σε σχέση με την ευρύτερη περιοχή του Αρδηττού.

 

 


 

ΕΠΟΜΕΝΗ ΣΕΛΙΔΑ