ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΗ ΣΕΛΙΔΑ

 


 

Τα σχέδια ( IΙ )

 

η δίνη

 

Η δίνη εμφανίζεται πολύ συχνά στις καγκελόπορτες των σπιτιών. Στην αυξημένη της όμως αυτή συχνότητα υπάρχει μια απλή και πρακτική παράμετρος: για κατασκευαστικούς και -κυρίως- προστατευτικούς λόγους, οι αιχμηρές απολήξεις από τα σίδερα τα οποία σχηματίζουν τις διάφορες παραστάσεις έπρεπε να καμφθούν και να συστραφούν, ώστε να αποφεύγεται η πρόκληση τραυματισμών από αυτές. Ένας απλός και συνάμα αποδεκτός αισθητικά τρόπος για το σκοπό αυτό ήταν η περιέλιξη τους σε σπείρες.

 

Πέρα, όμως, από τις περιπτώσεις αυτές, όπου τα σπειρώματα αποτελούν κατασκευαστικές απλώς επιλογές, το σχέδιο της δίνης απαντάται συχνά, είτε ως τμήμα άλλου ευρύτερου σχεδίου...

 

 

είτε ως αυτοτελές-κυρίαρχο σχήμα...

 

 

 

 

Στις τελευταίες δύο πόρτες, εκτός από τις δίνες, απεικονίζονται και οι στροβιλισμοί τους οποίους αυτές δημιουργούν (προσέξτε ότι σε όσες πόρτες είναι δίφυλλες η φορά της δίνης είναι αντίστροφη μεταξύ των δύο φύλλων), πράγμα που δείχνει ότι οι εμπνευστές τους είχαν πλήρη συναίσθηση του τι απεικόνιζαν. Ούτως ή άλλως, βέβαια, κάτι που φαίνεται και από τις υπόλοιπες φωτογραφίες είναι ότι το σχέδιο αυτό αποτελεί συνειδητή και διαδεδομένη επιλογή.

 

Για τους συμβολισμούς της δίνης και τις ποικίλες τους προεκτάσεις δε νομίζουμε ότι χρειάζεται να αναφερθούμε εκτενώς. Αρκεί και μόνο να ανατρέξει κανείς στην παγκόσμια λογοτεχνία και τον κινηματογράφο για να διαπιστώσει ότι σχεδόν κάθε γραπτή περιγραφή ή κινηματογραφική σκηνή όπου ενέχεται η έννοια της απότομης και καθοριστικής μετάβασης σε μια νέα πνευματική/ψυχική/σωματική κατάσταση, αυτή παραλληλίζεται ή και ταυτίζεται με την αίσθηση της δίνης και του στροβιλισμού. Ο πρωταγωνιστής εκείνων των ιστοριών όπου διαδραματίζονται χωροχρονικές μετατοπίσεις νιώθει ότι «τον ρουφάει μια δίνη», εκείνος που είναι έτοιμος να χάσει τις αισθήσεις του πέφτει σε «σκοτοδίνη», εκείνος που αντιλαμβάνεται ξεκάθαρα πλέον τις καταστάσεις γύρω του έπειτα από μια περίοδο σύγχυσης νιώθει «σαν να βγήκε από μια δίνη», κ.ο.κ. Στη δε καθημερινότητα μας χρησιμοποιούμε εκφράσεις όπως «στη δίνη του πολέμου» ή «στη δίνη των ναρκωτικών» για να περιγράψουμε καταστάσεις με ιδιαίτερο πνευματικό ή ψυχικό φορτίο, όπου τα γεγονότα οδηγούν προς μια συγκεκριμένη κατάληξη από την οποία είναι δύσκολο να ξεφύγει κανείς.

 

Στο υποσυνείδητο του συνόλου των ανθρώπων, η δίνη ταυτίζεται με την αίσθηση της ραγδαίας και ανεξέλεγκτης αλλαγής του κόσμου που τους περιβάλλει.

  

οι πύλες

 

Στο μοτίβο αυτό, η κεντρική πύλη του οικήματος παραπέμπει σε άλλες, επιπρόσθετες πύλες.

 

 

 

Απαντάται σπάνια, και η τοπολογική του κατανομή δείχνει να είναι τυχαία. Για το συμβολισμό της πύλης μάλλον δε χρειάζεται να παραθέσουμε κάτι.

  

οι ομόκεντροι κύκλοι

 

Το μοτίβο αυτό παρουσιάζει σχετική τοπολογική κατανομή και διαφοροποίηση. Σαν σχέδιο, είναι αρκετά ασυνήθιστο.

 

 

 

Ας δούμε ένα σχετικό απόσπασμα από το βιβλίο "Εικόνες και Σύμβολα" του Mircea Eliade (ΒΛΕΠΕ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ).

 

 

Στα μιθραϊκά μυστήρια η τελετουργική σκάλα (κλίμαξ) είχε επτά σκαλοπάτια, φτιαγμένα από διαφορετικά μέταλλα το καθένα. Σύμφωνα με τον Κέλσο (Ωριγένης, Κατά Κέλσου,. VI, 22) το πρώτο σκαλοπάτι ήταν φτιαγμένο από μολύβι και αντιστοιχούσε στον «ουρανό» του πλανήτη Κρόνου, το δεύτερο από χαλκό (Αφροδίτη), το τρίτο από μπρούντζο (Ζευς), το τέταρτο από σίδερο (Ερμής), το πέμπτο από «νομισματικό μετάλλευμα» (¶ρης), το έκτο από ασήμι (σελήνη) και το έβδομο από χρυσάφι (ήλιος). Το όγδοο, λέει ο Κέλσος, αντιπροσωπεύει τη σφαίρα των απλανών αστεριών. Ανεβαίνοντας αυτή την τελετουργική σκάλα ο μύστης περνούσε πραγματικά από τους 7 ουρανούς κι έτσι υψωνόταν μέχρι το Εμπυρείον. Όπως ανεβαίνοντας τους 7 ορόφους του βαβυλωνιακού ζιγκουράτ, έφταναν ως τον τελευταίο ουρανό ή όπως περνούσαν τις διάφορες κοσμικές ζώνες ανεβαίνοντας τους εξώστες του ναού Μπαραμπουντούρ, που καθώς είδαμε, αποτελούσε ο ίδιος Κοσμικό Όρος ή imago mundi. Εύκολα καταλαβαίνει κανείς πως η σκάλα της μιθραϊκής μύησης ήταν ¶ξονας του Κόσμου και βρισκόταν στο Κέντρο του Σύμπαντος. Αλλιώς δε θα μπορούσε να γίνει η ρήξη των επιπέδων. Ως γνωστόν, «μύηση» σημαίνει θάνατος και ανάσταση του νεοφύτου ή, σε άλλες περιπτώσεις, κάθοδος στον ¶δη, που την ακολουθεί η άνοδος στον Oυρανό

 

 

Οι ομόκεντροι κύκλοι φέρνουν στο νου την έννοια των «επιπέδων» ή «ζωνών», η οποία απαντάται σε όλα ανεξαιρέτως τα μαγικοθρησκευτικά - μυστικιστικά - μυητικά συστήματα. Τα δε Ζιγκουράτ, οι αρχαίοι Βαβυλωνιακοί ναοί, ενσωματώνουν στη φόρμα τους ακριβώς την ιδέα αυτή.

 

 

Εδώ θα παραθέσουμε ένα ακόμη σχετικό απόσπασμα από το ίδιο βιβλίο, το οποίο θα μας εισάγει και στο επόμενο μοτίβο.

 

 

Δε χρειάζεται λοιπόν να επιμείνουμε: η ιστορία των θρησκειών αναφέρει πάρα πολλές τελετουργικές κατασκευές «Κέντρου». Σημειώνουμε μόνο κάτι αξιόλογο κατά τη γνώμη μας: όσο οι αρχαίοι ιεροί τόποι, ναοί ή βωμοί χάνουν τη θρησκευτική τους σημασία, ανακαλύπτονται και εφαρμόζονται νέα γεωμαντικά, αρχιτεκτονικά και εικονογραφικά σχήματα, που τελικά, με τρόπο μάλιστα εκπληκτικό καμιά φορά, αναπαρασταίνουν  το συμβολισμό του «κέντρου». Ας δώσουμε μόνο ένα παράδειγμα: την κατασκευή και λειτουργία του μαντάλα. «Κύκλος» σημαίνει αυτός ο όρος, που οι θιβετιανές μεταφράσεις τον αποδίνουν άλλοτε σαν «κέντρο» και άλλοτε σαν «αυτό που περιβάλλει». Και πραγματικά το μαντάλα παρουσιάζει πολλούς κύκλους, όχι όλους ομόκεντρους, εγγεγραμμένους σ' ένα τετράγωνο. Σ' αυτό το διάγραμμα, που σχεδιάζεται καταγής με χρωματιστά νήματα ή με χρωματιστή σκόνη ρυζιού, μπορούν να πάρουν θέση οι θεότητες του «ταντρικού πανθέου». Το μαντάλα λοιπόν παρασταίνει μια imago mundi και ταυτόχρονα ένα συμβολικό πάνθεον. Ο νεόφυτος πρέπει κατά τη μύησή του να εισδύσει στις διάφορες ζώνες και να φτάσει στα διάφορα επίπεδα του μαντάλα. Αυτό το τελετουργικό τυπικό της διείσδυσης μπορεί να θεωρηθεί ανάλογο με το γνωστότατο τυπικό της πορείας γύρω απ' το ναό (πρανταξίνα) ή της βαθμιαίας, από εξώστη σε εξώστη ανύψωσης μέχρι τις «αγνές γαίες» του ψηλότερου επιπέδου του ναού. Αλλά η εισαγωγή του νεόφυτου σ' ένα μαντάλα μπορεί στη μύηση να αντιστοιχεί με τη διείσδυση σ' ένα λαβύρινθο. Αφού μάλιστα ορισμένα μαντάλα μοιάζουν πραγματικά με λαβύρινθο. Η λειτουργία του μαντάλα μπορεί να θεωρηθεί τουλάχιστον διπλή, όπως και του λαβυρίνθου. Από τη μια μεριά, η εισαγωγή σ' ένα μαντάλα σχεδιασμένο στο έδαφος ισοδυναμεί με τελετουργία μύησης κι απ' την άλλη, το μαντάλα «υπερασπίζει» το νεόφυτο από κάθε εξωτερική, βλαβερή δύναμη και συγχρόνως τον βοηθάει να συγκεντρωθεί, να βρει το δικό του «κέντρο».

 

  

ο λαβύρινθος

 

Απ' όλα τα μοτίβα, ο λαβύρινθος συγκεντρώνει τα πιο ανομοιόμορφα μεταξύ τους σχέδια. Η ιδέα του λαβυρίνθου υπονοείται περισσότερο παρά προβάλλεται, μέσω ενός αποτυπωμένου δαιδάλου. Οι πόρτες που φέρουν επάνω τους τα σχέδια αυτά παρουσιάζουν εντυπωσιακή πολλές φορές τοπολογική κατανομή, περιβάλλοντας σε σχήμα περίπου κυκλικό συγκεκριμένα σημεία της πόλης. Απαντάται πολύ σπάνια.

 

 

 

Ολόκληρες αρχαίες πόλεις στο Νεπάλ έχουν βρεθεί κτισμένες στο σχήμα του λαβυρίνθου, ενώ ιδεογράμματα με το σχήμα του λαβύρινθου έχουν βρεθεί σκαλισμένα στα βράχια των ¶λπεων και χρονολογούνται σε ηλικίας 3000 ετών. Ο μύθος του λαβυρίνθου της Μινωικής Κρήτης είναι, βέβαια, κατά πολύ αρχαιότερος.

 

Μικρό και μόνο μέρος από τον τεράστιο όγκο των πληροφοριών που έχουν καταγραφεί παγκοσμίως σχετικά με τις χρήσεις και λειτουργίες του συμβόλου του λαβυρίνθου δίδονται σε αυτό το όμορφο και αξιόλογο site: http://www.labyrinthos.net.

 

Αν κοιτάξετε προσεκτικά το σχέδιο της τελευταίας πόρτας, θα διακρίνετε και ένα κρυμμένο «κλειδί του σολ». Ναι, υπάρχουν και μουσικά σύμβολα.

  

μουσικά σύμβολα

 

 

Έτσι, για να κλείσουμε αρμονικά την περιήγηση μας αυτή...

 

 

Αυτά είναι τα κυριότερα μοτίβα των σχεδίων που απαντώνται στις καγκελόπορτες των παλιών σπιτιών της Αθήνας. Οι ερμηνείες σε σχέση με την προέλευση και τις προεκτάσεις τους είναι σε τελική ανάλυση θέμα άποψης. Μη βιαστείτε να τη σχηματίσετε αυτή την τελευταία. Στο τρίτο και τελευταίο μέρος της ενότητας αυτής θα δούμε κάποιες ακόμα πτυχές του θέματος.

 

Και κάποια άλλα σχέδια...

 


 

ΕΠΟΜΕΝΗ ΣΕΛΙΔΑ