8

 


 

"Είναι ένα στενό, διαμπερές δυαράκι,

και τα παιδιά τη βγάζουν στη σοφίτα."

 

 

Μπορεί κάποιος να είναι τυφλός και να μην το γνωρίζει;

 

Η ερώτηση δεν είναι ούτε συμβολική ούτε ρητορική. Και, για να γίνει ακόμα πιο ξεκάθαρη: θα μπορούσε ποτέ ένας λογικός άνθρωπος που βλέπει θαυμάσια να τυφλωθεί ξαφνικά εντελώς και να μην το καταλάβει;

 

Ασφαλώς.

 

Η «φλοιώδης τύφλωση» είναι μια σπάνια μορφή τύφλωσης, που οφείλεται σε βλάβη του ινιακού φλοιού του εγκεφάλου, του τμήματος δηλαδή του εγκεφάλου που βρίσκεται στο πίσω μέρος του κεφαλιού. Ο εγκεφαλικός φλοιός της περιοχής αυτής είναι υπεύθυνος για την επεξεργασία των οπτικών ερεθισμάτων που φτάνουν εκεί μέσω των δύο οπτικών νεύρων. Σε κάποιες περιπτώσεις όπου η αιματική ροή στην περιοχή αυτή διαταράσσεται ή, άλλες φορές, έπειτα από κάποιο χτύπημα στο πίσω μέρος του κεφαλιού, το άτομο μένει μόνιμα τυφλό, σε κατάσταση «φλοιώδους τύφλωσης». Ενώ, δηλαδή, τα αισθητήρια όργανα της όρασης -τα μάτια- λειτουργούν φυσιολογικά, οι πληροφορίες που αυτά διαβιβάζουν προς επεξεργασία δε «διαβάζονται» από το εγκεφαλικό κέντρο της όρασης που βρίσκεται στον ινιακό φλοιό.

 

Το σύνδρομο Anton, τώρα, αποτελεί μια ιδιαίτερη κατηγορία φλοιώδους τύφλωσης, με τους πάσχοντες από αυτό να εμφανίζουν μια παράξενη επιπρόσθετη διαταραχή: ενώ είναι εντελώς τυφλοί, οι ίδιοι δεν αναγνωρίζουν το γεγονός αυτό και πιστεύουν ότι εξακολουθούν να βλέπουν μια χαρά.

 

Ναι, πιστεύουν ότι βλέπουν. Και όταν ερωτούνται τι βλέπουν, επιχειρούν μόνοι τους να φανταστούν το τι θα έπρεπε να βλέπουν, προσπαθώντας να μαντέψουν μέσω της λογικής τι θα ήταν αναμενόμενο να υπάρχει μπροστά στα μάτια τους, δίνοντας ανάλογες απαντήσεις. Δεν προσπαθούν να πουν ψέματα, ούτε και να ξεγελάσουν κανέναν, πιστεύουν πραγματικά ότι βλέπουν και την απώλεια της όρασης τους, όταν προκαλούνται, επιχειρούν να τη δικαιολογήσουν μέσω λογικοφανών εξηγήσεων τις οποίες οι ίδιοι πιστεύουν απόλυτα. Παρότι, όταν αφεθούν να περπατήσουν μόνοι τους, σκοντάφτουν, κουτουλάνε και πέφτουν κάτω διαρκώς, οι ίδιοι εξηγούν την αδυναμία τους αυτή με διάφορες δικαιολογίες του στυλ: "δε με κρατάνε τα πόδια μου" ή "το τραπεζάκι δεν ήταν εκεί, το μετακίνησες εσύ καθώς περπατούσα για να σκοντάψω". Παρότι δεν μπορούν να μετρήσουν τα τεντωμένα δάχτυλα ενός χεριού που βρίσκεται μπροστά στα μάτια τους, ή να διακρίνουν εάν το φως του δωματίου είναι αναμμένο ή σβηστό, αποδίδουν την αδυναμία τους αυτή στο ότι "δε φορούν τα γυαλιά τους" ή στο ότι "ο φωτισμός του δωματίου είναι υπερβολικά χαμηλός". Επιπροσθέτως, και πέρα από τις απόπειρες εκλογίκευσης της αδυναμίας τους, οι πάσχοντες από το σύνδρομο Anton βιώνουν και ποικίλου περιεχομένου οπτικές ψευδαισθήσεις.

 

Επιγραμματικά για το σύνδρομο Anton: http://www.whonamedit.com/synd.cfm/1877.html

Αναλυτικότερα, μαζί με άλλες «νοσοαγνωσίες»: http://www.nbu.bg/cogs/events/2002/materials/Eran/Possible.pdf

Ένα ενδιαφέρον ποίημα στα αγγλικά, με τίτλο «Σύνδρομο Anton»: http://mfinley.com/poems/antons-syndrome.htm

 

Υπάρχουν αρκετές άλλες καταστάσεις τύφλωσης λόγω κάποιας εγκεφαλικής δυσλειτουργίας. Στην «ψυχική τύφλωση», για παράδειγμα, ο πάσχων βλέπει μεν, είναι όμως εντελώς ανίκανος να αντιληφθεί και να ερμηνεύσει αυτά που βλέπει (εντελώς διαφορετική κατάσταση από τη «φλοιώδη τύφλωση» και κατά κάποιον τρόπο αντίστροφη: εδώ το άτομο έχει όραση την οποία δεν αξιοποιεί). Υπάρχει και επιλεκτική τύφλωση, όπου ο πάσχων μπορεί, για παράδειγμα, να βλέπει μόνο το δεξί ή μόνο το αριστερό τμήμα του χώρου και των αντικειμένων. Υπάρχουν και οι λεγόμενες «αγνωσίες», με τη «σωματοαγνωσία» π.χ. να αντιστοιχεί σε μια κατάσταση όπου ο πάσχων μπορεί να αναγνωρίζει μόνο το δεξί του χέρι ως δικό του, θεωρώντας ότι το αριστερό είναι ξένο και ανήκει σε κάποιον εχθρό που τον επιβουλεύεται (συχνά οι πάσχοντες από τη μορφή αυτή σωματοαγνωσίας επιφέρουν σοβαρές βλάβες στο ένα τους χέρι, δαγκώνοντας ή καρφώνοντας το).

 

Για να ξαναγυρίσουμε στο σύνδρομο Anton, η ακριβής εξήγηση τού γιατί οι άνθρωποι που πάσχουν από αυτό δεν αντιλαμβάνονται την τύφλωση τους παραμένει άγνωστη, με αρκετές διαφορετικές προσεγγίσεις επί του θέματος. Επιβεβαιωμένο είναι ότι αποκόπτονται οι νευρικές διασυνδέσεις μεταξύ «οπτικού φλοιού» (το τμήμα του εγκεφάλου που αναλύει και επεξεργάζεται τα ερεθίσματα που φτάνουν από τα μάτια), και «θαλάμου» (ένα τμήμα του εγκεφάλου που λειτουργεί ως ρυθμιστικό κέντρο της επικοινωνίας μεταξύ αισθητικών ερεθισμάτων και συνείδησης).

 

Εκείνο όμως που, πέρα από τις εξηγήσεις σε ανατομικό επίπεδο, γίνεται αποδεκτό από τους νευροφυσιολόγους είναι ότι για τον εγκέφαλο δεν αρκεί το ίδιο το γεγονός της τυφλότητας του ώστε η όλη κατάσταση να γίνει αντιληπτή. Υπάρχει και ένας ανεξάρτητος νευρικός μηχανισμός που πληροφορεί τον εγκέφαλο για το εάν βλέπει ή όχι. Στο σύνδρομο Anton, σε αντίθεση με τις συνηθισμένες μορφές τύφλωσης, ο μηχανισμός αυτός δε θίγεται από τη βλάβη και εξακολουθεί να «βεβαιώνει» τον εγκέφαλο ότι η όραση λειτουργεί κανονικότατα. Παρότι, δηλαδή, υπάρχει πλήρης τύφλωση, ο -εξαιρετικά ευαίσθητος και ακριβής αυτός σε κάθε άλλη περίπτωση- μηχανισμός-ελεγκτής του εγκεφάλου αποτυγχάνει να ανιχνεύσει το γεγονός, με αποτέλεσμα, στη συνείδηση του πάσχοντα, που βασίζεται ολοκληρωτικά στο μηχανισμό αυτό, να καταγράφεται ότι δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα με την όραση του. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο, αρχικά, οι πάσχοντες από σύνδρομο Anton, αν και απόλυτα λογικοί και εχέφρονες, όχι απλώς αρνούνται να αποδεχτούν την κατάσταση τους, αλλά αντιδρούν και εντελώς εχθρικά απέναντι σε γιατρούς και συγγενείς που επιχειρούν να τους ενημερώσουν για το τι τους συμβαίνει, φτάνοντας συχνά μέχρι την υστερία και την παράνοια ("είστε όλοι τρελοί", "πάτε να με βγάλετε από τη μέση" κλπ.). Τελικά, βέβαια, υπό το βάρος των λογικών αποδείξεων (οι άνθρωποι αυτοί είναι εντελώς ανίκανοι να αυτοεξυπηρετηθούν, όντας τυφλοί), πείθονται για το πρόβλημα τους, αποδεχόμενοι την κατάσταση με τη λογική, χωρίς όμως ποτέ να μπορούν να νιώσουν και να χωνέψουν το γεγονός ότι είναι τυφλοί.

 

Ως ξεχωριστή νοσολογική οντότητα, το σύνδρομο Anton περιγράφτηκε για πρώτη φορά και αναγνωρίστηκε μόλις το 1896. Δεν υπάρχει καμία γνωστή θεραπεία, έχουν όμως περιγραφεί κάποιες περιπτώσεις στις οποίες οι πάσχοντες επανέκτησαν την όραση τους αυτόματα, σε σύντομο χρονικό διάστημα μετά την τύφλωση τους.

 

Οι παραλληλισμοί και οι προεκτάσεις του συνδρόμου αυτού με συνηθισμένες καταστάσεις της καθημερινότητας είναι, βέβαια, πρόδηλες.

 

Χτυπήστε μόνιτορ, λέτε να είστε τυφλοί και να μην το γνωρίζετε; Όχι, έ; Εσείς, ειδικά εσείς, σίγουρα θα το καταλαβαίνατε αμέσως κάτι τέτοιο. Άλλωστε, αφού διαβάζετε τώρα τις λέξεις αυτές, αποδεικνύεται αυτόματα και ότι δεν είστε τυφλοί. Ή μήπως δεν τις διαβάζετε πραγματικά; Είπαμε, στο σύνδρομο Anton υπάρχουν και οπτικές ψευδαισθήσεις. Ίσως, πάλι, τυφλός να είναι ο άνθρωπος που νομίζει ότι πληκτρολογεί κείμενο τη στιγμή αυτή, ενώ στην πραγματικότητα χτυπάει τα πλήκτρα μιας παλιάς, χαλασμένης και δίχως χαρτί γραφομηχανής, που του έχουν χαρίσει για παρηγοριά στο άσυλο τυφλών. Μα, υπάρχουν και πιο τρομακτικές υποψίες. Σκεφτείτε, λέει, την περίπτωση να ήσασταν οπαδός κάποιου σαλεμένου «μέντορα» -πολιτικού, θρησκευτικού ή οτιδήποτε άλλο- που πάσχει από σύνδρομο Anton. Τραγικό! Πιστεύοντας απόλυτα ο ίδιος ότι οι παλαβές του ψευδαισθήσεις -τις οποίες βέβαια κανείς άλλος δεν μπορεί να διακρίνει- αποτελούν «θεόσταλτα αποστάγματα αληθείας», θα μπορούσε να σας πείσει με το πάθος και την αυτοπεποίθηση του ότι οι τυφλοί είστε εσείς, ενώ εκείνος είναι που βλέπει πραγματικά και καθαρά. Σκεφτείτε και την άλλη περίπτωση. Σκεφτείτε, λέει...

 

18/05/2005

 


 

Ο κόσμος εκεί έξω είναι παγερός,

σκληρός και σκοτεινός· αλλά ωραίος.

 

 

"Είναι απίστευτο, είναι ένα από τα επτά θαύματα του κόσμου!..." αναφωνούσε με έκπληξη η εκστασιασμένη νοικοκυρά, καθώς ο γεμάτος αυτοπεποίθηση διαφημιστής του «θαυματουργού απορρυπαντικού» άνοιγε τον κάδο του πλυντηρίου και της επεδείκνυε υπερήφανα το απαστράπτον λευκό πετσετάκι, που λίγο νωρίτερα είχε σκόπιμα λερώσει ο ίδιος με συνδυασμό «δύσκολων λεκέδων». Α, η νοικοκυρά είχε αρχικά αμφισβητήσει τις δυνατότητες του «θαυματουργού απορρυπαντικού». Δεν είχε πιστέψει η δυστυχής ότι μια μόνο μεζούρα του απορρυπαντικού, και μάλιστα σε τόσο χαμηλή θερμοκρασία πλύσης, θα μπορούσε να εξαλείψει τους «δύσκολους λεκέδες» από το πετσετάκι. Και όμως! Το απαστράπτον λευκό πετσετάκι, το οποίο ο γνωστικός διαφημιστής κράδαινε σαν να επρόκειτο για αδιάσειστο στοιχείο σε περίπτωση μείζονος δικαστικής πλάνης, συνιστούσε την αποστομωτική απόδειξη προς τη δύσπιστη νοικοκυρά. Έ, ναι λοιπόν! Το «θαυματουργό απορρυπαντικό» είχε εξαλείψει όλους τους λεκέδες από το πετσετάκι!

 

Η συγκεκριμένη τηλεοπτική διαφήμιση υιοθετούσε ένα καινούριο ύφος σε σχέση με άλλες, ανάλογες διαφημίσεις του παρελθόντος. Σε αντίθεση με εκείνες, η «νοικοκυρά» δεν ήταν καμία στυλιζαρισμένη μεσήλικη γυναίκα με «τηλεοπτική» εμφάνιση και τρόπους. Εδώ είχε επιλεγεί μια «επιμελώς ατημέλητη» νοικοκυρά, με έντονο το στοιχείο του τοπικού ιδιώματος στην ομιλία της και επιτηδευμένη αμηχανία μπροστά στην υποτιθέμενη πρόκληση του διαφημιστή του απορρυπαντικού. Αλλά, και το ίδιο το διαφημιστικό σποτ είχε γυριστεί κατά τρόπο ώστε να δίνει την εντύπωση μιας αληθινής περίστασης. Η κάμερα κουνιόταν διαρκώς, εμποδιζόμενη δήθεν από το πλήθος των περιέργων που είχαν μαζευτεί γύρω από το χώρο επίδειξης του «θαυματουργού απορρυπαντικού» και που συμπλήρωναν το φόντο της όλης σκηνής. Οι δε διάλογοι ήταν στημένα απλοϊκοί και αφελείς, ώστε να δίνουν την αίσθηση της αληθοφάνειας.

 

Το νέο αυτό διαφημιστικό ύφος -της υπέρμετρης και επιτηδευμένης δηλαδή αληθοφάνειας- συναντάται τελευταία σε όλο και περισσότερες τηλεοπτικές διαφημίσεις. Για παράδειγμα, σε μια «πρόσφατης εσοδείας» διαφήμιση ινστιτούτου διαχείρισης τριχών (αποτρίχωση, μετεμφύτευση κλπ.), αναγράφονται στην οθόνη και τα ονόματα της διαφημίστριας και του ανθρώπου που χειρίζεται την κάμερα, υπό τους προσδιοριστικούς ρόλους «ρεπορτάζ» και «οπερατέρ» αντίστοιχα, ώστε να δίδεται η εντύπωση πως δεν πρόκειται περί διαφήμισης, αλλά περί διερευνητικού ρεπορτάζ. Στην ίδια αυτή διαφήμιση, μάλιστα, η διενεργούσα το «ρεπορτάζ» μάς ενημερώνει και για μια «εκπληκτική προσφορά» όσον αφορά τις τιμές παροχής των υπηρεσιών του ινστιτούτου, η οποία όμως ισχύει μόνο για εκείνους που θα βιαστούν να επικοινωνήσουν με αυτό εντός 15 λεπτών από την προβολή του «ρεπορτάζ». Τώρα, πώς γίνεται και η «εκπληκτική προσφορά» των 15 λεπτών επαναλαμβάνεται ανά τακτά διαστήματα καθ' όλη τη διάρκεια της ημέρας και καθημερινά εδώ και πολλούς μήνες, αυτό η «ρεπόρτερ» αμέλησε να το «διερευνήσει».

 

Άλλες, πάλι, διαφημίσεις επιδεικνύουν πλήρη αδιαφορία αναφορικά με το αληθοφανές ή μη του περιεχομένου τους. Έτσι, για παράδειγμα, σε διαφήμιση μάρκας ουίσκυ παρακολουθούμε τακτικά κάποιους ηρωικούς καβαλάρηδες, οι οποίοι, καλπάζοντας ημίγυμνοι και κατά ομάδες εν μέσω ισχυρής νεροποντής, περιθάλπουν ανυπεράσπιστες κορασίδες, που τελικά μένουν να τους κοιτούν με απορία και θαυμασμό (αλλά και με μύχια σεξουαλική έξαψη) καθώς εκείνοι απομακρύνονται καλπάζοντας γυμνοί και αγέρωχοι στο βάθος του ορίζοντα. Είναι οι ίδιοι αυτοί ήρωες που, σε άλλη διαφήμιση της ίδιας μάρκας ουίσκυ, καταρρακώνουν τακτικά το ηθικό των αντιπάλων τους εν όψει αναμέτρησης ράγκμπυ, αποσβολώνοντας τους με την αδιάφορη επίδειξη της υπεροχής των φυσικών προσόντων του «κάτω τους κόσμου».

 

Υπάρχουν, βέβαια, και πολλά άλλα, διαφορετικά στυλ τηλεοπτικών διαφημίσεων. Όσον αφορά τις διαφημίσεις βιομηχανοποιημένων τροφίμων, η προτιμώμενη στρατηγική τελευταία συνίσταται στην «επιστημονικοποιημένη» διαφήμιση. Υπάρχει, για παράδειγμα, το γιαούρτι που «βοηθά στην ανάπτυξη της ευφυΐας των παιδιών», ένα άλλο, που «θωρακίζει το ανοσοποιητικό μας σύστημα», αλλά και ένα βούτυρο, που η βρώση του έχει βρεθεί ότι, «σύμφωνα με επιστημονικές μελέτες», προκαλεί μείωση των επιπέδων της χοληστερίνης στο αίμα. Οι διαφημίσεις των τραπεζών για τα καταναλωτικά τους δάνεια ακολουθούν διαφορετική προσέγγιση. Σ' αυτές, το μήνυμα, στην πλειοψηφία των περιπτώσεων, συνοψίζεται σε: «Μην είσαι χαζός. Δανείσου για να ζήσεις. Δες αυτούς τους τηλεοπτικούς δανειζόμενους πόσο απροβλημάτιστοι κι επιτυχημένοι είναι. Κάντο κι εσύ. Γιατί να μην μπορείς να αγοράσεις σήμερα αυτά που θα έπρεπε να εργαστείς για να αποκτήσεις; Και σκέψου ότι, αν τελικά δεν μπορέσεις να ξεπληρώσεις σύντομα το δάνειο σου, εμείς σε καταλαβαίνουμε απόλυτα βρε αδερφέ. Απλά, θα πληρώνεις σε εμάς τόκους αενάως και, όταν με το καλό κόψεις το λαιμό σου και εξασφαλίσεις και τα λεφτά των δόσεων αποπληρωμής, εξοφλείς και το αρχικό κεφάλαιο που δανείστηκες. Να, τόσο καλοί είμαστε, τόσο πολύ σε αγαπάμε! Δανειειειείσουουου, δανειειείσουουουουουου... ΔΑΝΕΙΣΟΥ ΛΕΜΕ». Τα διαρκώς πληθυνόμενα προϊόντα αδυνατίσματος, πάλι, ακολουθούν συνήθως στις διαφημίσεις τους την τακτική της επίδειξης ενός «πριν» και ενός «μετά» (παρατηρήστε ότι στο «πριν» ο/η εικονιζόμενος/η έχει πάντοτε σχεδόν ένα κατσούφικο και απογοητευμένο ύφος ζωγραφισμένο στο πρόσωπο, ενώ στο «μετά» χαμογελάει με ένα όλο αυτοπεποίθηση και αισιοδοξία χαμόγελο). Αυτό, βέβαια, που δε δείχνουν οι διαφημίσεις του είδους αυτού είναι το «πιο μετά», αλλά, φυσικά, δεν πρόκειται περί παράλειψης.

 

Υπάρχουν και πολλών άλλων ειδών τηλεοπτικές διαφημίσεις, όπως άλλωστε, πλην των τηλεοπτικών, υπάρχουν και πολλών άλλων μορφών διαφημίσεις - ραδιοφωνικές, τηλεφωνικές, υπό μορφή αφίσας κλπ. Οι τηλεοπτικές, όμως, είναι εκείνες που -για ευνόητους λόγους- επιδρούν περισσότερο στο κοινό και κατέχουν τη «μερίδα του λέοντος» στον τζίρο των διαφημιστικών εταιριών. Δεν έχει ιδιαίτερο νόημα να αναλύσουμε εδώ το πώς οι διάφορες διαφημίσεις επιδρούν και επηρεάζουν την κρίση και τις συνήθειες των ανθρώπων. Ταύτιση του θεατή με το διαφημιστικό «ήρωα», σύνδεση του προϊόντος με τα σεξουαλικά ένστικτα (προσέξτε πόσες τηλεοπτικές διαφημίσεις «κλείνουν» με την εικόνα ενός σεξουαλικά ελκυστικού προσώπου - ή προτύπου, εφόσον πρόκειται για άτομα του ίδιου με τον θεατή φύλλου), προβολή του προϊόντος μέσα από μια ευρύτερη εικόνα ευδαιμονίας, να μερικές συνηθισμένες διαφημιστικές τακτικές. Άλλες διαφημίσεις προχωρούν και παραπέρα, ταυτίζοντας το διαφημιζόμενο προϊόν με κάποιο συγκεκριμένο χρώμα (ίδιο συνήθως με αυτό που επικρατεί στη συσκευασία του προϊόντος ή στο λογότυπο του), με κάποιο τραγούδι, ενώ, αν κοιτάξετε συνειδητά και προσεκτικά, θα διαπιστώσετε ότι μερικές τηλεοπτικές διαφημίσεις δημιουργούν και ενδιαφέροντα μετεικάσματα, εναλλάσσοντας ανοιχτόχρωμο με σκούρο φόντο στην οθόνη της τηλεόρασης. Ας μην επεκταθούμε, όμως, στις διάφορες τεχνικές που μετέρχονται οι διαφημιστές προκειμένου να επιτύχουν το στόχο τους. Ούτως ή άλλως, υπάρχουν πάρα πολλές διαφορετικές προσεγγίσεις.

 

Σημασία έχει ότι σε αρκετές περιπτώσεις οι διαφημίσεις, και ιδιαίτερα οι τηλεοπτικές, στοχεύουν στην ανάπτυξη από την πλευρά του θεατή εξαρτημένων αντανακλαστικών. Όπως ακριβώς συνέβαινε και με τα σκυλιά-πειραματόζωα του Pavlov, που το στόμα τους γέμιζε με σάλιο και το στομάχι τους με γαστρικά υγρά κάθε φορά που άκουγαν τον ήχο από το καμπανάκι, ο οποίος είχε τεχνηέντως ταυτιστεί για αυτά με την ανάγκη λήψης τροφής. Και, στην επιδίωξη τους αυτή, δίνοντας έμφαση στην ανάπτυξη εξαρτημένων αντανακλαστικών και αντίστοιχων με αυτά συμπεριφορών, κάποιες διαφημίσεις καταντούν πραγματικά γελοίες και αντιαισθητικές. Εντάξει, το στοιχείο της υπερβολής σε μια διαφήμιση είναι αναγκαίο προκειμένου αυτή να μην περάσει απαρατήρητη. Αυτό είναι κατανοητό, θεμιτό και σε πολλές περιπτώσεις δεν ενοχλεί. Υπάρχουν όμως και όρια.

 

Α, θα είχε μεγάλη επιτυχία μια υποθετική τηλεοπτική εκπομπή στην οποία θα σατιρίζονταν οι πλέον φαιδρές και υποτιμητικές της νοημοσύνης των τηλεθεατών διαφημίσεις. Αλλά, βέβαια, μια τέτοια εκπομπή θα είχε να αντιμετωπίσει χίλια-μύρια νομικά προβλήματα. Αφήστε που, όσο επιτυχημένη και αν ήταν, δε θα προσέλκυε ποτέ ...διαφημίσεις.

 

Πέρα από όλα αυτά, και άσχετα με τη φαιδρότητα ή μη διαφόρων περιπτώσεων, η δύναμη της διαφήμισης -της διαφήμισης σαν ευρύτερης δραστηριότητας- την καθιστά, όχι απλώς εργαλείο προώθησης του εμπορίου, αλλά και μείζονα κοινωνικό θεσμό. Σκεφτείτε πόσα κοινωνικά πρότυπα προβάλλονται και καθιερώνονται μέσα από τις διαφημίσεις· πρότυπα ένδυσης, συμπεριφοράς, εμφάνισης, ομιλίας, διασκέδασης, και γενικά, τρόπου και στόχου ζωής. Και οι επιδράσεις της διαφήμισης δε σταματούν εδώ, δεν αφορούν μονάχα τα προωθούμενα προϊόντα και τα πρότυπα με τα οποία αυτά «επενδύονται». Τι γνώμη θα σχηματίζατε για ένα (μη συνδρομητικό) τηλεοπτικό κανάλι π.χ., από το οποίο θα απουσίαζαν παντελώς οι διαφημίσεις; Άσχετα με την ποιότητα των εκπομπών ενός τέτοιου υποθετικού καναλιού, οι περισσότεροι άνθρωποι, υποσυνείδητα, θα απωθούνταν υποτιμώντας το, αισθανόμενοι ότι «για να μην έχει καθόλου διαφημίσεις, μάλλον δεν αξίζει και το περιεχόμενο του», ή ότι, τέλος πάντων, «κάτι δεν πάει καλά». Βλέπετε, η διαφήμιση είναι πλέον συνυφασμένη με κάθε μορφής ανθρώπινη δραστηριότητα, και η τυχόν απουσία της προκαλεί συνήθως την καχυποψία, καθώς αυτή αποτελεί πλέον έναν άτυπο αλλά μεγάλης βαρύτητας δείκτη αξίας και επιτυχίας. Αποτελεί, όμως, και δείκτη απήχησης, και είναι γεγονός ότι, παρατηρώντας κανείς τις διαφημίσεις που συνοδεύουν μια οποιαδήποτε τηλεοπτική εκπομπή, μπορεί να εξάγει ασφαλή συμπεράσματα για την κατηγορία των ανθρώπων που την παρακολουθούν, κατά πολύ ασφαλέστερα απ' ό,τι παρατηρώντας την ίδια την εκπομπή.

 

Και δεν είναι και τόσο περίεργο αυτό. Αν το καλοσκεφτείτε, με το εύρος του τηλεοπτικού διαφημιστικού χρόνου που παρεμβάλλεται πλέον ανάμεσα στις διάφορες εκπομπές, είναι οι εκπομπές που προωθούν τα διαφημιζόμενα προϊόντα, όχι τα προϊόντα που «σπονσονάρουν» τις εκπομπές. Η αντιστροφή αυτή στην «οπτική» της όλης κατάστασης αντικατοπτρίζει μια άλλη, ευρύτερη και πολύ πιο θεμελιώδη αντιστροφή, που σημειώθηκε στη στρατηγική των περισσότερων πολυεθνικών εταιριών κατασκευής και εμπορίας καταναλωτικών αγαθών, κάπου στις αρχές της δεκαετίας του '70. Ήταν τότε που -επισήμως σε αρκετές περιπτώσεις- το δόγμα των εταιριών αυτών άλλαξε από «δημιουργούμε και προωθούμε τα προϊόντα μας ώστε αυτά να ανταποκρίνονται στις ανάγκες και τις απαιτήσεις των καταναλωτών» σε «δημιουργούμε και συντηρούμε καταναλωτές, ώστε αυτοί να ανταποκρίνονται στις προδιαγραφές και τις απαιτήσεις των προϊόντων μας». Σημειολογικά, δηλαδή, το επικρατούν στις μέρες μας δόγμα διαφήμισης-προώθησης των περισσότερων προϊόντων και υπηρεσιών αναλύεται σε: [ Διαφήμηση --» Ομαδοποίηση --» Οπαδοποίηση --» Κοπαδοποίηση ]. Τη συνέχεια της ακολουθίας αυτής μπορείτε να τη φανταστείτε. Και, αν προσέξατε ότι οι δύο τελευταίες λέξεις της ακολουθίας διαφέρουν κατά ένα μόλις επιπλέον "κ" στην αρχή της δεύτερης, αναλογιστείτε ότι, συμπτωματικά, το "κ" είναι το πρώτο γράμμα και της λέξης "κρέας".

 

Πρόκειται, βεβαίως, για το «λούνα παρκ» κάθε ευυπόληπτου συνωμοσιολόγου-συνωμοσιολάγνου. Με τόσο πλούσιο «υλικό», θα μπορούσε κανείς να «ξεσκεπάζει» συνωμοσίες -φανταστικές ή μη- για μια ολόκληρη ζωή. Αμείλικτες κριτικές θα μπορούσαν να ασκηθούν εναντίων εκείνων οι οποίοι «εξυφαίνουν συνωμοσίες για τη χειραγώγηση των μαζών». Ναι, αλλά η κριτική προαπαιτεί την κρίση, και εμείς οι «μάζες» ας βάλουμε επιτέλους τη ρημάδα την κρίση μας να λειτουργήσει. Τελικά, είναι οι διαφημιστές που μας πιπιλίζουν το μυαλό, κατευθύνοντας τις αγοραστικές μας συνήθειες με το να σκαρφίζονται λογής-λογής ψυχολογικούς Δούρειους Ίππους, ή μήπως είμαστε εμείς οι ίδιοι που, μέσα από τις αντιλήψεις, τα στερεότυπα και τις ενδόμυχες μας επιθυμίες, κατευθύνουμε τους διάφορους διαφημιστές σε αυτές τους τις επιλογές; Μήπως εμείς, οι «αθώοι, ανυποψίαστοι καταναλωτές», δεν είμαστε που, κατά βάθος, αισθανόμαστε την ανάγκη να ξεχωρίσουμε από τους «πολλούς», μέσα από επιλογές προϊόντων που «αναδεικνύουν το εκλεπτυσμένο μας γούστο» και που «υπογραμμίζουν τη μοναδικότητα της αξίας μας»; Μήπως κάποιοι από εμάς δεν προσπαθούν να απενοχοποιήσουν τις διατροφικές τους υπερβολές, αναζητώντας «αποκούμπια» του τύπου «γιαούρτι που θωρακίζει το αμυντικό σύστημα» και «βούτυρο που μειώνει τη χοληστερίνη»; Μήπως τα σοκολοτάκια «με τα οποία ο πρέσβης κακομαθαίνει τους καλεσμένους του» δε «γαργαλούν» την ελιτίστικη διάθεση αρκετών συνανθρώπων μας, που θα έδιναν πολλά για να ήταν κι αυτοί καλεσμένοι κάποιου πρέσβη; Μήπως οι περισσότερες εικοσάρες κοπέλες δεν ονειρεύονται «μαγικά» καλλυντικά που θα τις μεταμορφώσουν σε «θεές», στραβολαιμιάζοντας τα ανδρικά κεφάλια στο πέρασμα τους; Μήπως οι περισσότερες σαραντάρες γυναίκες δεν αναζητούν προϊόντα που θα μπορούσαν να τις ξανακάνουν εικοσάρες; Μήπως οι περισσότεροι άνδρες δεν ονειρεύονται αυτοκίνητα που θα έκαναν τις γυναίκες να στραβολαιμιάζουν κι αυτές με τη σειρά τους; Μήπως άλλοι άντρες, που δεν έχουν χρήματα ούτε για ακριβά αυτοκίνητα ούτε καν για «in» κινητά, δε φαντασιώνονται ότι «ρίχνουν» τις γυναίκες (και τη σπάνε και στους «ειδεχθείς λεφτάδες») με το να τους επιδεικνύουν την εκλεπτυσμένη τους κουλτούρα όσον αφορά την επιλογή του «σωστού ουίσκυ»; Τελικά, οι διαφημίσεις κατευθύνουν εμάς, ή εμείς τις διαφημίσεις; Το «μαγικό προϊόν» που άκοπα και γρήγορα μας αδυνατίζει για πάντα, ποιοι το σκαρφίστηκαν πρώτοι, οι διαφημιστές ή οι καταναλωτές;

 

Το ερώτημα αυτό δεν είναι ρητορικό. Είναι αυταπόδεικτο ότι η σχέση μεταξύ καταναλωτή και διαφήμισης είναι αμφίδρομη. Οι διαφημίσεις, στην ουσία τους, δεν είναι παρά αντανακλάσεις της εκάστοτε κοινωνίας σε μια δεδομένη χρονική τομή. Αυτό γίνεται άμεσα αντιληπτό όταν κανείς ανατρέξει σε διαφημίσεις παρελθόντων δεκαετιών. Και τα δύο ισχύουν παράλληλα: και οι διαφημίσεις καθοδηγούν τις συνήθειες των καταναλωτών, και οι καταναλωτές, με τις συνήθειες τους, καθοδηγούν το ύφος και το περιεχόμενο των διαφημίσεων. Δεν είμαστε μονάχα αποδέκτες των διαφημίσεων, είμαστε ταυτόχρονα και ενορχηστρωτές τους. Ας μην ξιφουλκούμε, λοιπόν, ενάντια σε -πραγματικούς ή φανταστικούς- «σατανικούς» διαφημιστές-συνωμότες που προσπαθούν να μας «κόψουν και να μας ράψουν» στα μέτρα των διαφημίσεων τους. Είμαστε εμείς που μετρηθήκαμε και τους παραδώσαμε τα μέτρα αυτά.

 

"Έχεις τη δύναμη να επιλέγεις", διατυμπανίζει μια διαφήμιση που προβάλλεται τακτικά τον καιρό αυτό, έχοντας σαν μουσική υπόκρουση το ρεφρέν "People have the power - οι άνθρωποι έχουν τη δύναμη". Την έχουν, αλλά η επιλογή ανάμεσα σε διάφορα προϊόντα περισσότερο καθοδηγείται από τις προσωπικές μας αδυναμίες παρά από κάποια δύναμη· περισσότερο πρόκειται για διαλογή παρά για επιλογή. Και η άρνηση διαλογής συνιστά σε κάποιες περιπτώσεις την αποφασιστικότερη επιλογή. Γιατί, φαντάζεστε πόσο διαφορετικά θα ήταν τα πράγματα αν με κάποιον μαγικό τρόπο οι άνθρωποι μαθαίναμε να εξασκούμε πραγματικά τη δύναμη μας της επιλογής, πρώτα απ' όλα στους ίδιους μας τους εαυτούς;

 

 

17/03/2005

 


 

Και τα ζώα, του Θεού είναι.

 

 

Υπάρχει κάτι το βαθιά τραγικό στην ιστορία με το Τσουνάμι που έπληξε τις ακτές της Νοτιοανατολικής Ασίας. Ναι, βέβαια, η μαζική και απροσδόκητη απώλεια τόσων χιλιάδων ανθρώπινων ζωών και εκατομμυρίων άλλων πλασμάτων, οι απέραντες καταστροφές και οι ανυπολόγιστες μακροχρόνιες συνέπειες του πλήγματος είναι αρκετά τραγικές, υπάρχει όμως κάτι το βαθύτερο, πέρα απ' όλα αυτά.

 

Είναι αυτή η αίσθηση που προκύπτει από την τυχαία και απρόσωπη υπενθύμιση πως, για το απέραντο και πανάρχαιο Σύμπαν στο οποίο ζούμε, οι ανθρώπινες κλίμακες, οι ανθρώπινες ανάγκες, αγωνίες και φιλοδοξίες δεν αντιπροσωπεύουν παρά μια μόνο σταγόνα μέσα σε έναν αχανή ωκεανό χώρου και χρόνου. Όχι, δε μας ήρθε καμία «κοσμική σφαλιάρα». Ένας ήπιος «λόξυγκας» ήταν, που ταρακούνησε για λίγο τον μικρό μας πλανήτη. Ενώ στις εσχατιές του Σύμπαντος άστρα εκρήγνυνται σε σούπερ νόβα και μαύρες τρύπες καταπίνουν ολόκληρα αστρικά σμήνη, ενώ αμέτρητοι κόσμοι παραδίδονται την κάθε στιγμή που περνάει στη λήθη της ανυπαρξίας, εμείς εδώ πληγήκαμε από έναν σύντομο «πλανητικό λόξυγκα», που μας έκανε να ξεχάσουμε για λίγο την αυτάρεσκη όσο και βλακώδη μας ιδέα ότι διαφεντεύουμε την τύχη του μικρού, σφαιρικού και γαλαζωπού μας λίκνου, ή έστω τη δική μας. Και είναι η ιδέα μας αυτή, περισσότερο κι από την περί του αντιθέτου πρόσφατη υπενθύμιση, που συνιστά τελικά το πιο τραγικό σημείο στην όλη ιστορία.

 

Μην ανησυχείτε, όμως. Σύντομα θα απωθήσουμε την ενοχλητική αυτή υπενθύμιση, όπως έχουμε κάνει και με τόσες άλλες. Το Τσουνάμι της Ασίας θα ξεχαστεί. Ίσως, βέβαια, εξακολουθήσουμε για κάποιο διάστημα να συναντάμε ακόμα τη λέξη «Τσουνάμι» σε παραστατικές περιγραφές και τίτλους εφημερίδων, ή ίσως και σε σατυρικές θεατρικές επιθεωρήσεις, μιας και ο όρος έχει γίνει πλέον της μόδας. Αλλά, στο τέλος θα ξεχαστεί κι αυτός. Και οι δημοσιογράφοι, στην προσπάθεια τους να ανακαλύψουν ή και να κατασκευάσουν εν ανάγκη καινούρια «συνταρακτικά θέματα», θα αρχίσουν και πάλι, με γουρλωμένα μάτια και τσιριχτή φωνή, να ανακοινώνουν τρομακτικές επιδημίες «δολοφόνων ιών». Και οι διάφορες κοινωνικές ομάδες θα κατέβουν και πάλι σε νέες απεργιακές κινητοποιήσεις. Και το υπουργείο Οικονομικών θα εξαγγείλει νέα μέτρα για την πάταξη της φοροδιαφυγής.

 

Άντε, καλή μας χρονιά.

 

15/01/2005

 


  

8