ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΗ ΣΕΛΙΔΑ

 


 

Η μεγάλη εικόνα (μέρος Β')

 

 

Τα όσα αναφέρθηκαν ως εδώ δεν αποσκοπούν σε μια ολοκληρωμένη καταγραφή και παρουσίαση των αρχαίων υδραγωγείων της Αθήνας. Όπως δηλώνει και ο τίτλος του επιλόγου της ενότητας αυτής, σκοπός είναι ο σχηματισμός μιας εκτεινόμενης στο χώρο και το χρόνο γενικής εικόνας σε σχέση με μια αθέατη διάσταση της πόλης: το υπέδαφος της. Έτσι, δεν αναφερθήκαμε καθόλου στα δεκάδες μικρότερα βοηθητικά ή περιφερειακά της αρχαίας πόλης υδραγωγεία. Ούτε και επεκταθήκαμε στον Πειραιά, όπου, για παράδειγμα, στο λόφο της Μουνιχίας (λόφος Προφήτη Ηλία, όπως ονομάζεται σήμερα) υπάρχουν εκτεταμένες στοές λαξευμένες μέσα στο βράχο, υπολείμματα πανάρχαιων υδραγωγείων της προϊστορικής φυλής των Μινυών (http://www.pireasnet.gr/main_istoria-polhs_proistorikoi-xronoi.htm - Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμος ΙΖ', σελίδα 614: «Εκ των σηραγγωδών κατασκευών (του λόφου της Μουνιχίας) σπουδαιοτάτη είναι η λεγόμενη κοινώς "Σπηλιά της Αρετούσας", διατρυπώσα τον λόφον εγκαρσίως και έχουσα 165 βαθμίδας επί του βράχου. Κάτωθεν της κλίμακος και εις βάθος 65 μέτρων υπάρχουσι υδραγωγοί σωλήνες οριζοντίως, περιέργως επικοινωνούντες δια ρωγμών προς τα επάνω της Ακροπόλεως (της Ακρόπολης του λόφου, και όχι των Αθηνών). Τούτο πιθανώς εχρησίμευεν ως μέγα υδραγωγείον. Εκτός αυτής υπήρχε και η λεγόμενη "Σπηλιά του Παρασκευά", το Σηράγγιον, ήτοι δαιδαλώδες υπόγειον σπήλαιον μετά φρεάτων, βαλανείου, λουτήρων και δύο ανοιγμάτων προς την θάλασσαν.»). Για όποιον ενδιαφέρεται να αντλήσει περισσότερα και αναλυτικότερα στοιχεία για το όλο θέμα, συστήνουμε ανεπιφύλακτα το αξιόλογο βιβλίο του Αναστασίου Παππά (ΒΛΕΠΕ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ).

 

Τώρα, με δεδομένη τη διάνοιξη ανά τους αιώνες υπόγειων υδραγωγών μήκους δεκάδων χιλιομέτρων στα εδάφη της Αθήνας, το πρώτο και βασικότερο ερώτημα σε σχέση με τη συζήτηση μας αφορά τη σημερινή τους κατάσταση. Τι μέρος των υπόγειων αυτών στοών παραμένει ανοικτό και διελεύσιμο σήμερα;

 

Όσον αφορά τα αρχαιότερα του Αδριάνειου υδραγωγεία, με την πάροδο των ετών οι στοές τους έχουν πια κατά το μεγαλύτερο μέρος αποφραχθεί ολικά ή -σε κάποιες περιπτώσεις- μερικά, μετατρεπόμενες σε πολύ στενά κανάλια τα οποία διατηρούνται ανοικτά από τη συνεχή ροή υπογείων υδάτων. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τα τμήματα των στοών που έχουν διανοιχτεί σε μαλακά εδάφη και όχι σε στέρεο βράχο. Ενδεικτική είναι η περίπτωση της ακόλουθης στοάς, που βρίσκεται στη δυτική πλευρά του λόφου των Νυμφών, κοντά στο Θησείο:

 

Η είσοδος της στοάς υποτυπωδώς μόνο φράσσεται από συρματόπλεγμα.

 

Το λαξευμένο αυλάκι στο τοίχωμα του στενού εσωτερικού της δεν

αφήνει αμφιβολίες για το ότι πρόκειται περί στοάς αρχαίου υδραγωγείου.

 

Περί τα 15 μέτρα από την είσοδο, η συνέχεια της στοάς

φράσσεται από χώματα που έχουν καταπέσει εντός του αυλού της.

 

Η κατάσταση αυτή, αν και ο κανόνας, δεν ισχύει σε όλες τις περιπτώσεις. Υπάρχει μια πολύ εντυπωσιακή αναφορά στο βιβλίο "Erinnerungen und Mittheilungen aus Griechenland 1832-1833 - Αναμνήσεις και Ανακοινώσεις από την Ελλάδα 1832-1833" του αρχαιολόγου Ludwig Ross σε σχέση με το αρχαίο υδραγωγείο Αγίας Τριάδας-Κεραμεικού, στο οποίο αναφερθήκαμε προηγουμένως. Ο Ross περιγράφει στο βιβλίο του μια εκτεταμένη και πολυδαίδαλη διαδρομή σε ένα υπόγειο κανάλι μεταξύ Αγίας Τριάδας και Θησείου, στο εσωτερικό του οποίου συνάντησε υπολείμματα από κολώνες και άλλα ίχνη αρχαίας ζωής (ΒΛΕΠΕ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ):

 

Η αναφορά του Ludwig Ross.

 

Είναι σαφές ότι αρκετά τμήματα στοών αρχαίων υδραγωγείων θα πρέπει να παραμένουν ανοικτά ως σήμερα στο υπέδαφος της Αθήνας, αποκλεισμένα μεταξύ άλλων τμημάτων που έχουν πια αποφραχθεί.

 

Το Αδριάνειο υδραγωγείο, από την άλλη, αποτελεί μια ξεχωριστή περίπτωση. Η ιδιαιτερότητα του προκύπτει από το γεγονός ότι αυτό επισκευάστηκε, συντηρήθηκε και λειτούργησε ως τα μέσα περίπου του προηγούμενου αιώνα. Και, αν για τις στοές των λοιπών αρχαίων υδραγωγείων υπάρχουν σοβαρές πιθανότητες σημαντικού μήκους τμήματα τους να παραμένουν ανοιχτά μέχρι σήμερα, για το Αδριάνειο υπάρχει απόλυτη βεβαιότητα.

 

Αυτό, πάλι, μας οδηγεί σε κάποια επιπρόσθετα και αλληλένδετα μεταξύ τους ερωτήματα. Εφόσον τμήματα του Αδριάνειου παραμένουν βατά (αν και γεμάτα με λάσπη), μπορεί κάποιος να εισέλθει σε αυτά; Αν ναι, πώς; Και, γιατί είναι ελάχιστα πράγματα γνωστά γύρω από το όλο θέμα;

 

Σε σχέση με τα δύο πρώτα ερωτήματα, ναι, υπάρχουν σημεία εισόδου προς τμήματα του Αδριάνειου υδραγωγείου. Όσον αφορά το κεντρικό του τμήμα, σημεία εισόδου βρίσκονται σε υπόγεια κτιρίων, κάτω ή δίπλα από τα θεμέλια των οποίων αυτό διέρχεται (ρίξτε μια ματιά στο σχεδιάγραμμα της πορείας του κεντρικού τμήματος). Αυτό δε σημαίνει ότι η είσοδος προς τον υπόγειο αγωγό είναι απλή υπόθεση, μιας και τα σημεία αυτά είναι αποκλεισμένα ή σφραγισμένα. Όσον αφορά τα περιφερικά τμήματα του υδραγωγείου, η πρόσβασή είναι δυνατή μέσω των φρεάτων αερισμού (δείγματα τέτοιων φρεάτων, καθώς και κάποια στοιχεία για την αφετηρία του πεντελικού κλάδου του υδραγωγείου μπορείτε να βρείτε στη σελίδα της Πεντέλης, και συγκεκριμένα εδώ).

 

Ως προς το τρίτο ερώτημα τώρα, κοιτάξτε, δεν είναι μόνο οι στοές των υδραγωγείων, συσκότιση επικρατεί και για οποιουδήποτε άλλου είδους υπόγειες στοές της πόλης. Για παράδειγμα, πολύ λίγες αναφορές υπάρχουν και για το αποχετευτικό δίκτυο, ιδίως για τους μεγάλους, κεντρικούς αγωγούς ομβρίων υδάτων.

 

Εργασίες κατασκευής αγωγών του αποχετευτικού δικτύου της Αθήνας.

 

Η κατάσταση αυτή δεν είναι ούτε απρόσμενη ούτε αδικαιολόγητη - κάθε άλλο. Θα πρέπει κανείς να αναλογιστεί τις πιθανές χρήσεις των στοών αυτών. Ίσως θυμάστε το μεγάλο «ριφιφί» του Δεκεμβρίου του 1992 στο επί της οδού Καλλιρρόης υποκατάστημα της "Τράπεζας Εργασίας". Οι ληστές είχαν τότε καταφέρει να φτάσουν αθέατοι πολύ κοντά στα υπόγεια της τράπεζας, χρησιμοποιώντας έναν αγωγό του αποχετευτικού δικτύου. Στη συνέχεια, είχαν ανοίξει μια δίοδο προς το κεντρικό χρηματοκιβώτιο, είχαν αφαιρέσει περίπου δύο δισεκατομμύρια δραχμές, και έκτοτε έζησαν αυτοί καλά κι εμείς χειρότερα.

 

Την περίοδο εκείνη, πάντως, κυκλοφορούσαν διάφορα «υπόγεια» σενάρια. Ήταν η εποχή που η Αστυνομία έχανε συνεχώς μέσα απ' τα χέρια της τα μέλη της "17 Νοέμβρη". Η άνεση των τρομοκρατών να εξαφανίζονται μετά τα χτυπήματα, παρά τη μεγάλη κινητοποίηση και την -κατά την προσφιλή έκφραση των δημοσιογράφων- «εξαπόλυση ανθρωποκυνηγητού» από την πλευρά της Αστυνομίας (αυτό το άμοιρο το «ανθρωποκυνηγητό», πότε προλαβαίνει και ξαποσταίνει έτσι που το εξαπολύουν διαρκώς;), είχε δημιουργήσει υποψίες και φήμες ότι σε ορισμένες περιπτώσεις ίσως χρησιμοποιούνταν υπόγειες δίοδοι για την απόκρυψη και διαφυγή τους. Αποκορύφωμα της όλης κατάστασης ήταν το λεγόμενο «φιάσκο της Λουίζης Ριανκούρ». Στις 23/3/92 η Αστυνομία είχε στήσει ενέδρα στην οδό Λουίζης Ριανκούρ -κυρίως στην περιοχή γύρω από το Γηροκομείο Αθηνών- όπου, σύμφωνα με κάποια πληροφορία, θα εμφανίζονταν μέλη της "17 Νοέμβρη". Η πληροφορία αποδείχτηκε αληθής, όμως τα μέλη της οργάνωσης κατόρθωσαν να διαφύγουν κυριολεκτικά μέσα απ' τα χέρια των αστυνομικών (λεπτομέρειες για την όλη υπόθεση δίνονται εδώ: http://www.ngn.gr/mrK/book.chapter4.html). Τώρα, συμπτωματικά, κάτω από τη Λουίζης Ριανκούρ και το Γηροκομείο διέρχεται η στοά του Αδριάνειου υδραγωγείου, όπως φαίνεται και στο σχετικό σχεδιάγραμμα. Σημειωτέον ότι τα μέλη της "17 Νοέμβρη" σύχναζαν επί σειρά ημερών στην περιοχή, δίχως ποτέ ο λόγος των επισκέψεων τους εκεί να γίνει γνωστός. Χαρακτηριστικός είναι ο ακόλουθος διάλογος, που εκτυλίχθηκε κατά τη διάρκεια της σχετικής δίκης μεταξύ προέδρου του δικαστηρίου και Σάββα Ξηρού:

 

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Καλά, εκεί πέρα δηλαδή για καφέ είχατε πάει εσείς;

 

Σ. ΞΗΡΟΣ: Όχι. Εμείς ήταν η 15η-16η μέρα που πηγαίναμε εκεί πέρα.

 

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Τι κάνατε;

 

Σ. ΞΗΡΟΣ: Μας αντιλήφθηκε ένας θυρωρός ο οποίος περνούσε κάθε μέρα την ώρα εκείνη από εκεί και πήγαινε στο καφενείο αυτό που είχαν πάρει τα φραπεδάκια οι κύριοι.

 

ΠΡΟΕΔΡΟΣ: Δεν μας είπατε όμως τι πηγαίνατε να κάνετε εκεί.

 

Σ. ΞΗΡΟΣ: Αυτό είναι άλλο θέμα, είναι δικό μας θέμα. Δεν είχε σχέση πάντως με εισαγγελικό λειτουργό (οι πληροφορίες έλεγαν πως η 17Ν θα δολοφονούσε δικαστικό που θα περνούσε από την περιοχή) και δεν έχει σχέση με δολοφονία. Δεν έχει σχέση με κάτι τέτοιο. Ήθελα να πω για το θυρωρό ο οποίος έβλεπε κάθε μέρα ένα φορτηγάκι να σταματάει εκεί πέρα, που αυτός ειδοποίησε το 100 και το 100 προφανώς ήρθε να διαπιστώσει περί τίνος πρόκειται και τίποτα περισσότερο. Αυτή ήταν η πληροφορία και δεν είχε σχέση ούτε με Οργάνωση, ούτε με οτιδήποτε άλλο.

 

Ποιος ξέρει, ίσως η "17 Νοέμβρη", εκτός από «μέσα», να ξέφευγε σε κάποιες περιπτώσεις και «κάτω» από τα χέρια των αστυνομικών.

 

Όπως και να' χει, με βάση τα παραπάνω, είναι ευνόητο το γιατί οι υπόγειες στοές της Αθήνας αποτελούν θέμα-ταμπού για τις αρχές. Το ίδιο ισχύει, άλλωστε, και σε όλες τις άλλες πόλεις του κόσμου, αφού η δυνατότητα κάποιων να κυκλοφορούν αθέατοι κάτω από κτίρια και υπηρεσίες δε φαντάζει ως μια ελκυστική προοπτική. Και μπορείτε να στοιχηματίσετε με ασφάλεια ότι κάθε άνοιγμα προς υπόγειες διαδρομές του οποίου η θέση θα γίνεται ευρύτερα γνωστή, σε σύντομο χρονικό διάστημα θα βρίσκεται αποκλεισμένο ή φραγμένο.

 

Ας αφήσουμε όμως πλέον εδώ την πραγματιστική προσέγγιση του θέματος. Είχαμε ξεκινήσει την ενότητα αυτή συζητώντας για την έννοια του «κάτω» και για την επίδραση που αυτό ασκεί μέσα μας. Πάρτε για παράδειγμα την ακόλουθη φανταστική/υποθετική δήλωση:

 

«Σε ένα ρετιρέ της πλατείας Συντάγματος, τα μέλη μιας μυστικής οργάνωσης συγκεντρώνονται και απεργάζονται σκοτεινά σχέδια.»

 

Παρά το βαρύγδουπο της διατύπωσης, η δήλωση αυτή φαντάζει μάλλον βαρετή και σαχλή. Συγκρίνετε όμως την αίσθηση που απορρέει από αυτή με την αίσθηση που δημιουργείται από την ακόλουθη δήλωση:

 

«Σε υπόγειες στοές κάτω από την πλατεία Συντάγματος, τα μέλη μιας μυστικής οργάνωσης συγκεντρώνονται και απεργάζονται σκοτεινά σχέδια.»

 

Είναι σαφής η διαφορά δυναμικού, αφήστε που το πρεστίζ της «μυστικής οργάνωσης» ανεβαίνει κατακόρυφα.

 

Δεν έχει και τόση αξία το να προσπαθήσει κανείς να εξηγήσει με τη λογική γιατί το «κάτω» έχει αυτή την παράξενη επίδραση μέσα μας. Υπάρχει εδώ μια ενδιαφέρουσα αλληγορία, η οποία αποκαλύπτει περισσότερα για το ζήτημα απ' ό,τι όλες οι λογικές εξηγήσεις μαζί. Για κάποιο λόγο, το «κάτω» συνδέεται και συμβολίζει υποσυνείδητα και το «έσω». Αυτό, δεν εννοούμε όταν λέμε π.χ. ότι «η έρευνα θα πρέπει να προχωρήσει σε βάθος» ή ότι «θα πρέπει να δούμε τη βαθύτερη όψη των πραγμάτων»; Αυτό, δεν υπό-δηλώνει και ο ίδιος ο όρος «υπό-συνείδητο»; Είναι κυρίως αυτή η διάσταση του «κάτω» που ασκεί την έντονη γοητεία μέσα μας, οδηγώντας καμιά φορά τα βήματα μας και σε «υπόγεια περάσματα» άλλου είδους, πέραν των υλικών.

 

Και υπάρχουν στην Αθήνα δείκτες προς τέτοια αδιόρατα περάσματα, εξίσου αδιόρατοι κι αυτοί συνήθως, παρότι κάτω από τα πόδια μας.

 

 

Καιρός, όμως, να «αναδυθούμε» στην επιφάνεια. Υπάρχουν, ξέρετε, πολλών ειδών περάσματα στην πόλη. Για κάποια από αυτά, σημείο εισόδου είναι ο ίδιος μας ο εαυτός.

 

 


 

ΕΠΟΜΕΝΗ ΣΕΛΙΔΑ