ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΗ ΣΕΛΙΔΑ

 


 

Οδός Φιλελλήνων (μέρος Α')

 

 

Επί της οδού Φιλελλήνων, σε απόσταση λίγων εκατοντάδων μέτρων από το κτίριο της Βουλής, βρίσκεται κτισμένη η "Ρώσικη εκκλησία", όπως έχει επικρατήσει να αποκαλείται στις μέρες μας. Έχοντας ανεγερθεί περί τα μέσα του 11ου αιώνα, αποτελεί μια από τις παλαιότερες εκκλησίες της Αθήνας. Διάφορες φήμες και «μυστικά έντυπα» (ας μην τα ξαναλέμε) ήθελαν την εκκλησία αυτή να συνδέεται με ένα εκτεταμένο δίκτυο στοών κάτω από την Αθήνα.

 

Η "Ρωσική εκκλησία", ανάμεσα στις οδούς Φιλελλήνων,

Σουρή και Βασιλίσσης Αμαλίας.

 

Υπάρχει πράγματι μια κρύπτη κάτω από τη "Ρώσικη εκκλησία", πριν όμως φτάσουμε σ' αυτή θα πρέπει να κάνουμε μια σύντομη ιστορική αναδρομή, ώστε η εξήγηση των όσων δούμε στο εσωτερικό της να καταστεί εμφανής.

 

Σύμφωνα λοιπόν με την αρχαιολογική υπηρεσία, και βάσει των εκεί ευρημάτων, στο σημείο όπου σήμερα στέκει η εκκλησία λειτουργούσε κατά την αρχαιότητα διδασκαλείο, αφιερωμένο στον Λύκειο Απόλλωνα.

 

Κατά τη ρωμαϊκή εποχή, επί αυτοκράτορα Αδριανού, κατασκευάστηκε στο χώρο βαλανείο (ρωμαϊκά λουτρά). Το βαλανείο λειτουργούσε αξιοποιώντας τα νερά ενός παραποτάμου του Ηριδανού, ο οποίος διερχόταν (και διέρχεται ακόμα σήμερα υπογείως, όπως θα δούμε) από το σημείο. Διέθετε μάλιστα και υπόκαυστο, υπόγειο δηλαδή θάλαμο θέρμανσης των υδάτων του βαλανείου.

 

Κατά τη βυζαντινή εποχή, επί αυτοκράτειρας Ειρήνης της Αθηναίας (797 - 802 μ.Χ.), θεμελιώθηκε επί του βαλανείου μικρό χριστιανικό ναΰδριο, ενώ στα μέσα του 11ου μ.Χ. αιώνα στο χώρο ιδρύθηκε γυναικεία μονή, η μονή της "Παναγίας Σωτήρας του Λυκοδήμου". Τότε κτίστηκε και ο ναός της "Ρώσικης εκκλησίας", ο οποίος αποτελούσε το καθολικό της μονής. Για τις μετέπειτα περιπέτειες του ναού αυτού, και για κάποια επιπρόσθετα στοιχεία, ας δούμε τι αναφέρει ο Δ. Καμπούρογλου στο βιβλίο του "Αι Παλαιαί Αθήναι" (ΒΛΕΠΕ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ):

 

 

...Και πρώτον, παραμείνας (ο ναός της "Ρώσικης Εκκλησίας" - ναός Λυκοδήμου, όπως ονομαζόταν κατά την εποχή του Καμπούρογλου) έξω της τειχησθείσης ποικιλοτρόπως πόλεως -κατά τους τελευταίους βυζαντινούς χρόνους, κατά την φραγκοκρατίαν και κατά τους προ του 1778 τουρκικούς- εγκατελείφθη συν τω χρόνω, έμεινεν άνευ ενοριτών και ήρχισε να καταρρέη.

Κατά τα Μοροζινιακά (πολιορκία της Αθήνας από τους Ενετούς - κανονιοβολισμός και καταστροφή από τους Ενετούς στις 26/9/1687 του μεσαίου τμήματος του Παρθενώνα, τον οποίο οι Τούρκοι είχαν μετατρέψει σε πυριτιδαποθήκη), φαίνεται ότι παρεβλάβη ουσιωδώς. Δια την κατασκευήν του περιτειχίσματος της πόλεως του έτους 1778 εστερήθη της ωραίας και ωχυρωμένης περιοχής του. Κατά την Επανάστασιν κανονιοβολισμοί κατέρριψαν μέρος του τρούλλου· και από της εγκαταστάσεως του Βασιλείου δεν έμεινεν ποίμνιον, το οποίον να μη εζήτησεν υπό τους θόλους του Λυκοδήμου προστασίαν κατά της μανίας του Βορρά, συναρογούσης και της απαραιτήτου ποιμενικής πυράς.

Τέλος τω 1847 εζητήθη, και παρεχωρήθη η παρά πάντων εγκαταλελειμμένη εκκλησία αύτη, εις την ρωσικήν κυβέρνησιν, δια να χρησιμεύση προς επιτέλεσιν των θρησκευτικών καθηκόντων των εν Αθήναις Ρώσσων· αλλ' ετέθη εις το παραχωρητήριον ο χαρακτηριστικός όρος: «να μη παραβλαβή ο αρχικός της ρυθμός!» ¶ξιος ο μισθός των.

Ευθύς τότε όμως επιτροπή ειδικών απεφάνθη, ότι πρέπει να κρημνισθή και να ιδρυθεί νέος ναός εις την θέσιν του παλαιού. Αλλά νεαρός Έλλην μηχανικός, έχων αρωγόν και τον φιλίστορα Ρώσσον Αρχιμανδρίτην, ανέλαβε μετά θάρρους να συμπληρώση και να ενισχύση τεχνικώς και καλλιτεχνικώς το παλαιόν οικοδόμημα.

Εξετελέσθη δε μέχρις ελαττώματος αριστοτεχνικώς η εργασία αύτη· ούτως ώστε, εις κοινόν οφθαλμόν να καθίσταται δυσδιάκριτον το παλαιόν του νέου, και να θεωρήται συνήθως ο Λυκόδημος, ως νέον οικοδόμημα ρυθμού παλαιάς εμπνεύσεως.

Εις την σειράν της ιστορίας δεν παρεθέσαμεν και τας εξής περιπέτειας: ότι κατά τίνα σεισμόν του 17ου αιώνος (18ου για την ακρίβεια - http://www.hri.org/E/1999/99-09-08.dir/keimena/greece/greece10.htm) κατέπεσαν -κατά την εσπέραν του Αγίου Χαρίτωνος μάλιστα- τα κελλία του Λυκοδήμου και διερράγη και αυτός ο ναός·...

 

...Κατά τας γενομένας από του 1852 μέχρι του 1856 ανασκαφάς εις την περιοχήν του Λυκοδήμου, κατεδείχθη, ότι ήτο ούτος αρχικώς βαλλανείον, ίσως το επισημότατον της πόλεως, έχον και υπόκαυστον, ούτινος σώζωνται οι 258 κεραμοποίητοι κιονίσκοι. Ότι άνωθεν αυτών ήσαν πέντε νεκρικοί θάλαμοι, πλήρεις οστών των παλαιών ενοριτών του Λυκοδήμου και κάτωθεν αυτών διήρχετο ο εις την Αγίαν Τριάδα εμφανιζόμενος ποταμός.

Επάνω δε από όλον αυτό το πανδαιμόνιον, υπήρχε το περίφημον κελλί, εντός του οποίου εφησύχαζε περιώνυμος ασκητής, εκεί διανύσας τον βίον, εκεί και τερματίσας αυτόν. Ίσως δε να είναι αυτός και ο τελευταίος ενορίτης, του οποίου τον θάνατον προανήγγειλε μαύρος αλέκτωρ, φωνήσας τρις, από το κατακόρυφον του θόλου της εκκλησίας σημείον...

 

...Διετηρήθησαν εντός του ναού παλαιαί τίνες τοιχογραφίαι στοργικώς περιβαλλόμεναι από την γραφικήν του Θειρσίου αίλην· διετηρήθησαν δε και αι περισωθείσαι ακκιδογραφίαι, δύο των οποίων οδηγούν ημάς εις την επίλυσιν του μυστηρίου της παρωνυμίας του ναού τούτου.

Και οι Περιηγηταί και αι παραδόσεις γνωρίζουν την εκκλησίαν ταύτην ως Παναγίαν Σωτήραν του Λυκοδήμου. Αυτό και ο Αρχιμανδρίτης Αντωνίνος ηθέλησεν οπωσδήποτε να το διαιωνίση, χαράξας επί της ΒΔ γωνίας του νέου περιβόλου την σωζομένην επιγραφήν: «Οδός Λυκοδήμου».

Ξένοι τίνες, και ξενόσυρτοι εκ των ημετέρων παρ' όλα ταύτα, χαρακτηρίζουν τον Ναόν ως ¶γιον Νικόδημον. Σημειωτέον δε ότι και οι Ρώσσοι ως Αγίαν Τριάδα καθιέρωσαν τον ναόν των, έχοντα δύο παρεκκλήσια: το του Αγίου Νικολάου και το του Αγίου Νικοδήμου, ούτινος το όνομα επικρατήσαν επεβλήθη, ως συνεχίσαν το παλαιόν Λυκόδημον.

Το παρωνύμιον τούτο του ναού, εσχέτισαν τίνες προς το αρχαίον Λύκειον. Η αλήθεια όμως είναι, ότι πρόκειται περί κτήτορος, του οποίου το επώνυμον ήτο Λυκόδημος.

Οι Αθηναίοι αυτοί Λυκόδημοι, και ως Λύκοι εμφανιζόμενοι, εξέλιπον υπό την αρχικήν τουλάχιστον μορφήν του επωνύμου των.

Μια από τις διασωθείσας ακκιδογραφίας του παλαιού ναού αγγέλει εις ημάς ότι κατά το έτος 6553 από κτίσεως Κόσμου ήτοι κατά το έτος 1044 μ.Χ. (επειδή πρόκειται περί Δεκεμβρίου) απέθανεν ο πρωτοκτήτωρ Στέφανος. ¶λλη δε πάλιν ακκιδογραφία, ότι τω 1051 απέθανεν ο Επιφάνιος Λύκος.

Ότι και ο Στέφανος, Λυκόδημος ήτο, αποδεικνύεται εξ ακκιδογραφήματος μεταγενεστέρου του ανωτέρω, αναγνωσθέντος εις την Ώμορφην Εκκλησιά περί τινός Στεφάνου Λύκου, απογόνου ως φαίνεται του κατά το 1044 αποθανόντος. Ουδέν άλλο γνωρίζομεν μέχρι τούδε περί της οικογενείας ταύτης, το δε πνεύμα του ασκητού του κελλίου ηρνήθη να μας διαφωτίσει.

 

 

Όπως επεξηγείται στα παραπάνω, η "Ρώσικη εκκλησία" της οδού Φιλελλήνων είναι πράγματι ρωσική, υπαγόμενη μέχρι και σήμερα στη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία. Είναι, δε, αξιοσημείωτη η ονοματολογική συνέχεια του συγκεκριμένου τόπου, με το αρχαιοελληνικό διδασκαλείο που ήταν αφιερωμένο στον Λύκειο Απόλλωνα να δίνει με την πάροδο των αιώνων τη θέση του στη μονή Λυκοδήμου, πρωτοκτήτορας της οποίας υπήρξε κάποιος Στέφανος Λυκόδημος, προερχόμενος από την αρχαία αθηναϊκή οικογένεια των Λύκων, σύμφωνα με τον Καμπούρογλου.

 

Ας καταδυθούμε όμως τώρα στην κρύπτη του ναού, και μαζί και στους αιώνες της εκεί θαμμένης αρχαίας ζωής.

 

 


 

ΕΠΟΜΕΝΗ ΣΕΛΙΔΑ